Si financat informale e mbajnë ekonominë në lëvizje

2026-02-16 - 12:56

Nga Meleq Hoxhaj dhe Muzallah Sarwer* Kur njerëzit mendojnë për financat, zakonisht imagjinojnë godina bankash, aplikacione, karta krediti dhe shumë letra. Por për miliona njerëz, paratë lëvizin ndryshe – përmes fqinjëve, dyqanxhinjve, grupeve të komunitetit dhe ndërmjetësve të besuar. Kjo është financa informale: ndihmë financiare që funksionon kryesisht mbi marrëdhënie dhe besim, jo mbi kontrata formale dhe formularë të gjatë. Financa informale ekziston për një arsye të thjeshtë: shumë njerëz nuk mund t’i përdorin lehtësisht bankat. Disa nuk kanë dokumentet e duhura. Të tjerë jetojnë larg degëve bankare. Disa nuk mund të mbajnë një bilanc minimal. Edhe kur ekziston një llogari bankare, njerëzit mund të shmangin bankat sepse procesi u duket i ngadaltë ose stresues. Nëse një tregtar perimesh ka nevojë për para sot për të rimbushur mallin, ose një fermer përballet me një urgjencë shëndetësore, pritja disa ditë për miratim nuk është opsion. Një fakt i rëndësishëm tregon sa i madh është ende ky problem: rreth 1.4 miliardë të rritur në mbarë botën ishin “të pambankuar” në vitin 2021, pra nuk kishin asnjë llogari formale. Për këtë arsye, njerëzit krijojnë zgjidhjet e tyre – dhe shpesh këto zgjidhje funksionojnë në mënyrë befasuese. ❖ Format e zakonshme të financave informale Nuk ka një institucion të vetëm që quhet “financë informale”, por një grup praktikash të formuara nga kultura dhe gjeografia, me të njëjtën ide kryesore: shpejtësi, thjeshtësi dhe besim. ➢ Grupi rrotullues i kursimeve (ROSCAs) Këto shpesh quhen komitete, “bachat groups” ose “savings circles”. Anëtarët vendosin një shumë fikse çdo javë ose muaj. Në çdo raund, një person merr të gjithë shumën e mbledhur. Kjo u ndihmon familjeve të paguajnë dasma, shpenzime shkolle, blerje të mëdha ose emergjenca, pa pasur nevojë për dokumentacion bankar. ➢ Huadhënësit privatë Huadhënësit privatë shpesh janë kritikuar për norma shumë të larta interesi. Megjithatë, ata mbeten një shërbim thelbësor në shumë zona. Ata ofrojnë shërbime që një bankë do t’i përpunonte për javë, brenda minutash. Për më tepër, ata njohin realitetin lokal dhe mund të ofrojnë shërbime të personalizuara që bankat formale shpesh nuk i ofrojnë. ➢ Hawala (transferime mbi bazë besimi) Transferimet me hawala funksionojnë përmes ndërmjetësve lokalë, të cilët kryejnë dërgesat më shpejt dhe më lirë se bankat tradicionale. Hawala mbështetet plotësisht në besim dhe është një shërbim thelbësor për dërgesat e emigrantëve. ➢ Blerje “me fletore” (blerje tani, pagesë më vonë) Në shumë lagje, pronari i dyqanit ua lejon klientëve të blejnë tani dhe të paguajnë më vonë – ndonjëherë kjo shënohet në një fletore, ndonjëherë lihet vetëm me fjalë. Duket e vogël, por mund të mbajë familjet “në këmbë” kur paratë mungojnë. ➢ Hua nga familja dhe miqtë Kjo mund të jetë forma më e vjetër e financës: huamarrja nga dikush që e njeh. Shpesh nuk ka interes, dhe afatet e shlyerjes janë fleksibël. Mund të jetë një mbështetje jetike në momente krize. Çfarë i bën këto sisteme të funksionojnë? Financa informale bazohet te ajo që bankat shpesh e kanë të vështirë të ofrojnë: lidhja njerëzore. ✓ Shpejtësia: vendimet merren shpejt. ✓ Njohja lokale: huadhënësit dhe grupet e dinë kush është i besueshëm dhe çfarë duket si “vështirësi normale”. ✓ Presioni social: njerëzit shlyejnë borxhet sepse duan të ruajnë reputacionin dhe të mbeten pjesë e komunitetit. ✓ Rregulla të thjeshta: pa kontrata të gjata; të gjithë e kuptojnë marrëveshjen. Në një farë mënyre, financa informale provon një të vërtetë bazë: financa nuk ka të bëjë vetëm me letra dhe procedura, por edhe me besim. ❖ Rreziqet janë reale Financa informale është e dobishme, por mund të jetë edhe e rrezikshme. ✓ Interesat e larta dhe kushtet e padrejta: disa huamarrës futen në cikle borxhi nga të cilat është e vështirë të dalin. ✓ Pabarazia e pushtetit: huadhënësit privatë mund të fitojnë shumë kontroll mbi huamarrësit, sidomos në zonat rurale. ✓ Mashtrim dhe keqpërdorim: organizatori i një grupi kursimi mund të përvetësojë fondet. ✓ Përdorim kriminal: rrjetet e shpejta të transferimit mund të keqpërdoren për aktivitete të paligjshme. ✓ Mungesë mbrojtjeje ligjore: nëse dikush mashtrohet ose kërcënohet, shpesh është e vështirë të kërkojë drejtësi. Këta rreziqe janë arsyeja pse shumë ekspertë argumentojnë se financa informale nuk duhet injoruar. Qëllimi nuk është ta shkatërrojmë, por ta bëjmë më të sigurt. ❖ Urë drejt sektorit formal bankar, jo armik i tij Gjithnjë e më shumë, qeveritë dhe institucionet financiare po fillojnë ta shohin financën informale si një urë drejt sistemit formal. ✓ Paraja elektronike dhe aplikacionet e pagesave mund t’i ndihmojnë njerëzit të kursejnë dhe të kryejnë pagesa pa pasur nevojë për një degë tradicionale banke. ✓ Versionet digjitale të grupeve të kursimit mund ta ruajnë shpirtin e komunitetit duke shtuar njëkohësisht transparencë dhe evidenca më të qarta. ✓ Mikrofinanca dhe produktet e bazuara në komunitet mund të kopjojnë atë që financat informale bëjnë mirë – shpejtësi, fleksibilitet dhe procedura të thjeshta – ndërsa shtojnë mbrojtje për konsumatorin. Qasja më e mirë është praktike: të ruajmë atë që funksionon (besimin, shpejtësinë, aksesin lokal) dhe të shtojmë atë që mungon (rregulla të drejta, transparencë, siguri dhe mbrojtje ligjore). ➢ Në thelb Nëse bankat duken shumë larg, shumë të ngadalta ose shumë të ndërlikuara, financa informale do të vazhdojë të rritet – sepse njerëzit duhet të hanë, të punojnë dhe të përballen me emergjenca. Financa informale nuk është provë që komunitetet janë “të prapambetura”. Ajo është provë që komunitetet përshtaten kur sistemet formale nuk i përgjigjen nevojave reale të jetës. E ardhmja më e mençur nuk është “banka kundër financës informale”. Është ndërtimi i sistemeve aq gjithëpërfshirëse, sa njerëzit të mos detyrohen të zgjedhin mes shpejtësisë dhe sigurisë. *Rreth autorëve Meleq Hoxhaj Meleq Hoxhaj është ekonomist dhe këshilltar politikash, me disa vite përvojë në analizën ekonomike, vendimmarrjen e bazuar në të dhëna dhe ofrimin e këshillave strategjike. Muzallah Sarwer Muzallah Sarwer është studente e ekonomisë në Shaheed Benazir Bhutto University, e apasionuar pas mënyrës se si forcat ekonomike ndikojnë në botën tonë. Ajo është e specializuar në analizë të të dhënave për të zbuluar modele që ndihmojnë vendimmarrjen më të zgjuar.