Rritja e unicorn-ëve

2026-03-28 - 21:11

Më në fund, arsye për optimizëm për teknologjinë europiane. Njëra prej tyre është Donald Trump, shkruan The Economist Dekori në zyrat e Lovable në Stokholm i shkon për shtat emrit të ngrohtë të startup-it. Lovable, i specializuar në “vibe-coding”, nxitjen e një sistemi të Inteligjencës Artificiale (IA) për të krijuar softuerë, ka një politikë pa këpucë në zyrë. Aroma e kafesë suedeze përhapet në ajër. Jastëkë në formë zemre me logon e kompanisë zbukurojnë divanet e rehatshme. Megjithatë, Lovable është më pak i butë dhe më shumë i shkathët dhe konkurrues. Është i vogël, por po rritet shpejt: në janar të ardhurat e tij vjetore arritën në 300 milionë dollarë, nga vetëm 1 milion 14 muaj më parë. Bashkëthemeluesi Anton Osika argumenton se tani është e mundur të ndërtohet në Europë një kompani e IA-së që konkurron në nivel botëror. “Mentaliteti po ndryshon”, thotë ai. Europa ka qenë prej kohësh prapa në krijimin e gjigantëve të teknologjisë. Sot Europa (domethënë Bashkimi Europian, Britania dhe Norvegjia) është shtëpia e vetëm gjashtë prej 100 kompanive më të vlefshme të teknologjisë në botë. Amerika ka 56; Kina 16 (shih grafikun 1). Dobësitë e kontinentit janë të njohura. Tregu i tij me 520 milionë banorë është i ndarë nga gjuha dhe rregulloret. Kontinenti ka shumë talent, falë laboratorëve kërkimorë dhe universiteteve të nivelit të lartë. Por sipërmarrësit europianë kanë pasur vështirësi në mbledhjen e kapitalit për të zgjeruar shpejt kompanitë e tyre. Megjithatë, për kontinentin e vjetër ka shpresa të reja. Të tronditur nga përkeqësimi i marrëdhënieve me Amerikën, politikëbërësit po dyfishojnë përpjekjet për të forcuar ekosistemin teknologjik. Ndërkohë, Amerika dhe Kina kanë marrë vendime që e bëjnë Europën relativisht më tërheqëse për punonjësit e teknologjisë dhe investitorët. Kompanitë ekzistuese të teknologjisë, edhe pse të pakta, po ushqejnë tani një brez të ri startup-esh. Vitin e kaluar, investimet e kapitalit sipërmarrës (VC) në startup-et europiane arritën në 85 miliardë dollarë, nga 22 miliardë një dekadë më parë (shih grafikun 2). Edhe pse Amerika e fiksuar pas IA-së mbetet shumë përpara, me 339 miliardë dollarë investime vitin e kaluar, Kina tani ka mbetur pas, me 53 miliardë. Në një raport që tërhoqi shumë vëmendje në vitin 2024, ish-kryeministri italian Mario Draghi e kritikoi ashpër Europën për rënien e konkurrueshmërisë së saj. Por është Donald Trump, me armiqësinë e tij ndaj rajonit, ai që ka galvanizuar vërtet politikëbërësit. Ata tani i shohin dështimet teknologjike të Europës si një rrezik gjeopolitik, jo vetëm si një problem tregtar. Henna Virkkunen, përgjegjëse për teknologjinë në Komisionin Europian, thotë se komisioni po shqyrton mënyra për të nxitur qeveritë e BE-së që të blejnë më shumë teknologji nga startup-et vendase. Ndërmarrjet europiane po “kuptojnë gjithashtu se nuk mund të përballojnë të varen plotësisht nga furnizues të huaj”, thotë Arthur Mensch, drejtues i Mistral, një kompani franceze që zhvillon modele IA. Ndoshta edhe më e rëndësishme, politikëbërësit po ndërmarrin hapa për t’i ndihmuar sipërmarrësit të ndërtojnë bizneset e tyre. Këtë muaj komisioni pritet të publikojë një plan për të bashkuar tregjet e fragmentuara të kapitalit në Europë, gjë që do t’i ndihmojë startup-et të mbledhin fonde. Kjo nuk do të jetë e shpejtë, pasi kërkon vendime të vështira për harmonizimin e regjimeve kombëtare të taksave. Ndihmon fakti që edhe shtetet anëtare po modernizojnë tregjet e tyre të kapitalit. Britania, Franca dhe Gjermania po ndryshojnë rregullat për të nxitur fondet e pensioneve të investojnë më shumë në asete me rrezik, si kompanitë e reja të teknologjisë. Ndërkohë, përbuzja e Trump ndaj të huajve dhe pushimet e fundit nga puna në gjigantët amerikanë të teknologjisë po e shtyjnë talentin drejt Europës. Edhe njerëzit që punojnë në Europë për kompani amerikane kanë krijuar një rezervuar talenti. Të dhënat nga Revelio Labs, një kompani që analizon tregun e punës, tregojnë se rrjedhja e trurit është përmbysur (shih grafikun 3). Lovable, për shembull, ka rekrutuar drejtues nga kompani amerikane të softuerit. Për më tepër, më pak kompani europiane po shiten tek Amerika. Sipas Dealogic, në vitet 2011-13, kompanitë amerikane përbënin 12% të blerjeve të firmave europiane të teknologjisë sipas numrit dhe 35% sipas vlerës. Në vitet 2023-25, këto përqindje ranë në 9% dhe 17%. Edhe Kina po ndihmon në mënyrë të pavullnetshme. Modeli i saj i inovacionit të drejtuar nga shteti ka zëvendësuar investimet private dhe ka tkurrur shpenzimet e kapitalit sipërmarrës, duke shtyrë një pjesë të tyre drejt Europës. Midis viteve 2015 dhe 2025, pjesa e Kinës në shpenzimet globale të VC ra nga 30% në 10%. Pjesa e Europës u rrit nga 12% në 16%. Europa po e kapërcen gjithashtu hezitimin për t’i lejuar specialistët e teknologjisë të fitojnë shumë para. Në librin The New Geography of Innovation, botuar vitin e kaluar, Mehran Gul nga Forumi Ekonomik Botëror vëren se Skype, një startup europian, krijoi vetëm 11 milionerë në fillim të viteve 2000. PayPal, një kompani amerikane, u dha shumë më tepër opsione aksionesh punonjësve të saj, duke krijuar mbi 100 milionerë. Ata më pas investuan në startup-e të reja në Silicon Valley. Tani kompanitë europiane të teknologjisë po shpërndajnë më shumë opsione aksionesh dhe manjatët ekzistues të teknologjisë në rajon po ndihmojnë të rinjtë të krijojnë pasuri. Nikolay Storonsky, themelues i Revolut, një kompani fintech, ka mbështetur Spiko, një startup francez në të njëjtin sektor, dhe Biorce, një kompani spanjolle të teknologjisë mjekësore. Daniel Ek, themeluesi i Spotify, është një investitor i madh në Helsing, një kompani gjermane të teknologjisë së mbrojtjes. Ish-punonjës të Klarna, një “yll” suedez i fintech-ut, kanë krijuar më shumë se 60 startup-e, sipas Dealroom dhe Accel, një fond VC. Asgjë nga kjo nuk do të thotë se Europa do ta zëvendësojë Amerikën si fuqia kryesore teknologjike. Vitin e kaluar, ajo prezantoi vetëm dy nga 94 modelet e reja të mëdha të gjuhës, sipas Epoch AI, një institut kërkimor. Ideja që BE-ja do të prodhojë një të pestën e çipave kompjuterikë në botë deri në vitin 2030, një objektiv i komisionit, është jorealiste. Por në disa fusha Europa po bëhet më konkurruese. Tre sektorë, të gjithë të ndihmuar nga veprimet e Trump, bien në sy. Edhe përpara se ai të fillonte mandatin e tij të dytë vitin e kaluar, sektori europian i teknologjive klimatike po i afrohej Amerikës. Në vitet 2015-16, shpenzimet e VC për startup-et e gjelbra europiane ishin 24% e atyre amerikane. Në vitet 2024-25, ky raport u rrit në 55%. Shfuqizimi nga Trump i rregulloreve mjedisore amerikane ka shumë gjasa ta përshpejtojë këtë prirje. Vitin e kaluar, numri i startup-eve amerikane të teknologjisë së klimës që siguruan fonde VC ishte më i ulëti që nga viti 2019. Nuk ka shenja demoralizimi te kompanitë europiane të teknologjisë së gjelbër. Në dhjetor, Octopus Energy, një furnizues britanik i energjisë së gjelbër, ndau nga kompania Kraken, e cila shet softuer për rrjete inteligjente energjie, me një vlerësim rreth 9 miliardë dollarë. Suedia është një pikë e nxehtë për startup-et e teknologjisë së gjelbër. Stegra synon të prodhojë çelik pa karbon atje. Einride po elektrifikon transportin e mallrave. Në Zvicër, Climeworks ndërton makina që thithin dioksid karboni nga ajri. Teknologji te armët Kërkesa e Trump që Europa të bëjë më shumë për mbrojtjen e saj po nxit gjithashtu prodhimin e armëve të teknologjisë së lartë në një rajon që më parë kishte pak të tilla. Në vitet 2015-17, investimet VC në teknologjinë europiane të mbrojtjes ishin vetëm 1% e atyre në Amerikën e Veriut. Në vitet 2023-25, kjo u rrit në 6%. Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike thotë se shpenzimet e mbrojtjes në Europë u rritën me 42% nga viti 2023 në 2025; buxheti amerikan i mbrojtjes, megjithëse shumë më i madh, mbeti i pandryshuar. Ndërsa kontraktorët e mëdhenj përbëjnë pjesën më të madhe të shpenzimeve amerikane të mbrojtjes, Europa ofron më shumë hapësirë për kompani të reja të teknologjisë së mbrojtjes. Mynihu është shndërruar në një qendër për to. Pas një dere metalike të shënuar “Konfidenciale” në selinë e Helsing ndodhet një dhomë demonstrimi, ku ekspozohen sistemet më të reja të armëve të kompanisë. HX-2, një dron me krahë në formë X dhe me rreze veprimi 100 km, ka sisteme IA që e ndihmojnë të sulmojë objektiva, si tanke, edhe nëse ato mbrohen nga teknologji që bllokojnë komunikimet. Helsing thekson qartë identitetin e saj europian. Ajo e quan avionin luftarak autonom që po zhvillon “Europa”. Një pjesë e madhe e kapitalit vjen nga Daniel Ek, duke e bërë kompaninë më pak të varur nga fondet amerikane VC. Helsing nuk dëshiron të jetë një partner i vogël i një kompanie më të madhe amerikane, thotë Niklas Köhler, një nga themeluesit. Fqinjët e saj përfshijnë Quantum Systems, një prodhues dronësh vëzhgimi me vlerë 4 miliardë dollarë, dhe Isar Aerospace, që ndërton mjete për lëshimin e satelitëve të vegjël. Kur prodhuesit inovativë të dronëve në Ukrainë të kenë përfunduar luftën kundër Rusisë, shumë prej tyre mund të themelojnë ose t’u bashkohen kompanive europiane të teknologjisë së mbrojtjes. Kompanitë e “deep-tech”, që investojnë në teknologji ende të paprovuara, mund të përfitojnë gjithashtu nga armiqësia e Trump ndaj kërkimit shkencor. Proxima Fusion, e krijuar nga Instituti Max Planck për Fizikën e Plazmës në Mynih, ka mbledhur më shumë se 200 milionë euro për reaktorë të fuzionit bërthamor. Afër saj ndodhen startup-e të kompjuterëve kuantikë, si Planqc, gjithashtu një spin-off i Max Planck, si dhe kompani që specializohen në nanoteknologji, fotonikë dhe komunikime me lazer. Pjesa e investimeve europiane VC që shkon për kompani deep-tech u rrit nga 19% në vitin 2021 në 36% në vitin 2025, sipas Atomico, një fond VC. Në disa fusha të veçanta startup-et europiane po mbledhin më shumë kapital se ato amerikane. Që nga viti 2023, startup-et europiane të hidrogjenit (teknologji që është njëkohësisht e avancuar dhe e gjelbër) kanë siguruar më shumë kapital se kompanitë e reja amerikane. Në teknologjitë kuantike, europianët dhe amerikanët janë pothuajse në të njëjtin nivel. Është e mundur që ringritja teknologjike e Europës të mos jetë e qëndrueshme. Një shqetësim, veçanërisht për kompanitë e mbrojtjes, është se qeveritë kanë pak hapësirë financiare. Më 25 shkurt komiteti i buxhetit i Parlamentit gjerman kërkoi “moderim” në shpenzimet e mbrojtjes dhe shkurtoi fondet për kontratat me Helsing dhe Stark Defence. Pak njerëz besojnë se gjiganti i ardhshëm teknologjik me vlerë 1 trilion dollarë do të jetë nga Europa. Por, ndoshta për herë të parë, kjo nuk duket një ide e pamundur.