Paradoksi i Solowt, kapitulli i radhës

2026-03-21 - 21:11

Bumi i produktivitetit nga IA nuk ka ardhur (ende). Inteligjenca Artificiale po përmirësohet me shpejtësi. Ndikimi i saj në prodhim, jo aq shumë, shkruan The Economist Inteligjenca Artificiale (IA) po përparon me shpejtësi befasuese. Modelet më të fundit tani mund të kryejnë detyra komplekse dhe që kërkojnë shumë kohë me pak mbikëqyrje njerëzore. Këtë muaj, një nga modelet e OpenAI ndihmoi në nxjerrjen e një rezultati të ri në fizikën teorike. Nuk është çudi që një artikull që shpallte se “Diçka e madhe po ndodh” dhe, në ditët e fundit, një shkrim në blog me një ton të ngjashëm, janë bërë virale. Por a po ndodh diçka e madhe edhe në ekonomi? Scott Bessent, sekretari i Thesarit të SHBA-së, parashikoi vitin e kaluar se IA së shpejti do të fillonte të kishte efekt, me çka nënkuptonte se do të sillte përmirësime të dukshme në produktivitet. Kevin Warsh, kandidati i Presidentit Donald Trump për të drejtuar Rezervën Federale, po mbështetet në një bum produktiviteti të nxitur nga IA për të ndihmuar në frenimin e inflacionit. Një enigmë në të dhënat makroekonomike të Amerikës duket, në shikim të parë, se sugjeron se Bessent dhe Warsh kanë të drejtë. Ekonomia u rrit me një ritëm të shpejtë prej 2.2% në vitin 2025, sipas të dhënave të publikuara më 20 shkurt. Megjithatë, punësimi u ngadalësua ndjeshëm gjatë së njëjtës periudhë. Punëdhënësit shtuan vetëm rreth 15,000 vende pune në muaj mesatarisht, ekuivalente me një rritje vjetore të punësimit me vetëm 0.1%. Ky kombinim sugjeron se çdo punonjës po gjeneron më shumë prodhim. Megjithatë, provat për rritje të konsiderueshme të produktivitetit të nxitura nga IA janë të pakta. PBB reale u rrit me një normë vjetore prej vetëm 1.4% në tremujorin e katërt të vitit 2025 (edhe pse mbyllja e qeverisë ishte pjesërisht përgjegjëse). Dhe hendeku i fundit mes rritjes së prodhimit dhe punësimit nuk është veçanërisht i pazakontë. Që nga viti 1950, ai ka qenë të paktën dy pikë përqindjeje në pothuajse një të tretën e viteve. Megjithëse shifrat zyrtare ende nuk janë publikuar, një vlerësim i bazuar në rritjen e PBB-së reale dhe orët totale të punës sugjeron rritje të produktivitetit rreth 1.9% në vitin 2025. Kjo do të ishte pak më poshtë mesatares afatgjatë prej rreth 2% dhe shumë larg përmirësimeve të arritura gjatë bumit të internetit në vitet 1990 dhe 2000 (shih grafikun 1). Për më tepër, hendeku mes rritjes së prodhimit dhe punësimit mund të shkaktohet nga shumë faktorë. Një pjesë e madhe e rritjes së fundit të PBB-së në SHBA pasqyron një rritje të investimeve, kryesisht në infrastrukturën e IA. Jason Furman, nga Universiteti Harvard, vlerëson se rreth 90% e rritjes së PBB-së në gjysmën e parë të vitit 2025 erdhi nga shpenzimet për qendrat e të dhënave dhe investime të tjera kapitale të lidhura me to (edhe pse llogaritje të tilla nuk zbresin mallrat kapitale të importuara, si çipat). Treguesit që korrigjojnë prodhimin për efektin e investimeve tregojnë një histori të ngjashme: një studim nga Banka e Rezervës Federale e San Franciskos gjen se fitimet bazë të produktivitetit, pasi përjashtohet efekti i këtyre investimeve, janë afër zeros. Dinamikat në tregun e punës tregojnë të njëjtin drejtim. Politikat më të rrepta të emigracionit kanë ulur rritjen e forcës së punës, duke rritur produktivitetin mesatar për shkak të largimit të shumë punonjësve nga sektorë me produktivitet relativisht të ulët si bujqësia dhe ndërtimi. Një rënie e fortë e punësimit të përkohshëm ka pasur efekt të ngjashëm. Si do ta dinin ekonomistët nëse IA po kontribuon në rritjen e produktivitetit? Në përgjithësi, ata duhet të shqyrtojnë tre gjëra: sa gjerësisht është përhapur teknologjia, sa intensivisht përdoret dhe sa shumë rrit prodhimin kur aplikohet në detyra individuale. Më shumë IA në punë Përdorimi po fillon të rritet (shih grafikun 2). Një matës nga Alex Bick i Bankës së Rezervës Federale të St Louis dhe kolegët e tij vlerëson se 41% e punonjësve amerikanë përdorën IA gjeneruese në punë në nëntor 2025, nga 31% një vit më parë. Edhe sondazhe të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme. Jon Hartley nga Universiteti Stanford dhe kolegët e tij, vlerësojnë se normat e përdorimit u rritën nga rreth 30% në fund të vitit 2024 në 36% një vit më vonë. Megjithatë, vetëm adoptimi nuk tregon shumë për mënyrën se si IA ndikon në produktivitet. Intensiteti i përdorimit gjithashtu ka rëndësi. Bick zbuloi se vetëm rreth 13% e të rriturve në moshë pune e përdorin atë çdo ditë. Pjesa e orëve totale të punës që përfshijnë IA gjeneruese mbetet e vogël, duke u rritur nga 4.1% në fund të vitit 2024 në vetëm 5.7% deri në mesin e vitit 2025. Pjesa më e madhe e përdorimit konsiston në detyra të veçuara dhe jo në automatizim të plotë. Të dhënat e OpenAI sugjerojnë se modelet e saj përdoren kryesisht në vendet e punës për ndihmë në shkrim dhe kërkime informacioni. Claude i kompanisë Anthropic përdoret kryesisht për të ndihmuar njerëzit të shkruajnë kode kompjuterike. Kur IA përdoret, përfitimet mund të jenë të mëdha. Në vitin 2023 Shakked Noy dhe Whitney Zhang nga Instituti i Teknologjisë në Massachusetts zbuluan se përdorimi i ChatGPT ul kohën e përfundimit të detyrave të shkrimit me gati 40%. Në një studim mbi konsulentët në Boston Consulting Group, Fabrizio Dell’Acqua nga Harvard Business School dhe bashkautorët e tij gjetën përmirësime të produktivitetit 12–25% në detyra profesionale realiste të mbështetura nga IA. Një analizë më e gjerë nga Maria del Rio-Chanona e University College London dhe kolegët e saj raportoi rritje mesatare të produktivitetit prej 15–30% në mjedise reale pune. Duke marrë parasysh të tre faktorët, një llogaritje e thjeshtë sugjeron se IA deri tani ka pasur vetëm ndikim modest në produktivitet. Duke kombinuar rritjen e orëve të punës të shpenzuara duke përdorur IA gjeneruese me përmirësimin e efikasitetit që ajo sjell, rezulton një shtesë prej rreth 0.25–0.5 pikë përqindjeje në rritjen e produktivitetit vitin e kaluar. Kjo llogaritje pothuajse me siguri është shumë bujare. Ajo supozon se gjithë koha e kursyer përdoret në mënyrë produktive dhe se punonjësit nuk e shmangin punën apo nuk prodhojnë rezultate me vlerë më të ulët. Dëshmitë e para tregojnë një realitet më të ndërlikuar. Disa studime sugjerojnë se punonjësit kalojnë më shumë kohë totale duke punuar kur përdorin IA, ndërsa të tjera se teknologjia përdoret ndonjëherë për të gjeneruar përmbajtje me cilësi të ulët që kërkon redaktim ose verifikim. E gjithë kjo sinjalizon një dobësi më të thellë në argumentin se IA po nxit një bum produktiviteti. Përmirësime të tilla zakonisht ndodhin jo vetëm kur punonjësit përdorin më shpesh një mjet të ri, por edhe kur firmat riorganizojnë prodhimin rreth tij. Kohë më parë, fabrikat u bënë vetëm pak më efikase kur motorët me avull u zëvendësuan me motorë elektrikë; revolucioni i vërtetë erdhi dekada më vonë, pasi planimetria e fabrikave u ridizajnua për të shfrytëzuar sa më mirë energjinë elektrike. Në kohë më të fundit, rritja e produktivitetit ishte zhgënjyese për vite të tëra pasi kompjuterët personalë u përhapën gjerësisht. Ajo u përshpejtua vetëm kur firmat adoptuan modele biznesi që shfrytëzonin plotësisht potencialin e teknologjisë. Një pjesë e madhe e ringjalljes së produktivitetit në SHBA në vitet 1990 nuk erdhi nga Silicon Valley, por nga sektori i shitjes me pakicë, ku kompjuterët transformuan logjistikën dhe menaxhimin e inventarit. Ka pak shenja se IA ka arritur në një fazë të ngjashme. Një studim i fundit nga Ivan Yotzov i Bankës së Anglisë dhe kolegët e tij zbuloi se drejtuesit e kompanive kalojnë vetëm rreth një orë e gjysmë në javë duke përdorur IA. Nëntë nga dhjetë menaxherë të lartë nuk shohin përmirësime të matshme në produktivitetin e punës. Me fjalë të tjera, riorganizimi i kompanive sapo ka filluar. Diçka e madhe mund të jetë duke ndodhur me vetë IA. Për momentin, ajo mbetet kryesisht e padukshme në të dhënat makroekonomike.