Ankesa të stisura

2026-02-13 - 21:06

Kriza e përballueshmërisë në SHBA është (kryesisht) një mirazh. Kjo nuk ia zbeh fuqinë politike, shkruan The Economist Ironia është pothuajse aq e fortë sa të të ngjallë keqardhje për presidentin. Donald Trump fitoi zgjedhjet e vitit 2024 pjesërisht duke folur kundër inflacionit, të cilin ia atribuoi Partisë Demokratike. Ai premtoi se do t’i ulte çmimet “shumë, shumë shpejt” dhe se do ta “Bënte Amerikën sërish të përballueshme”. Siç ishte me siguri i vetëdijshëm Trump, ky premtim ishte i parealizueshëm; një rënie e përgjithshme e çmimeve në të gjithë ekonominë është e paprecedentë jashtë një recesioni të thellë. Për më tepër, që kur mori detyrën, politika më e spikatur e Trump në lidhje me çmimet ka qenë t’i rrisë ato edhe më tej, duke shtuar tarifa ndëshkuese mbi koston e importeve të SHBA-së. Një vit më vonë, çmimet mbeten të larta dhe rolet janë përmbysur. Pasi eksperimentuan pa shumë sukses me një sërë sloganesh të zbehta, nga “bollëku” te “antitrust”, demokratët janë ndalur te “përballueshmëria” si temë mobilizuese politike. Zohran Mamdani, nga krahu i majtë i partisë, e ndërtoi fushatën fituese për zgjedhjet për kryetar bashkie në Nju Jork mbi këtë temë, duke premtuar ngrirje të çmimeve të qirave dhe transport publik falas. Edhe figura më të moderuara, si Mikie Sherrill, guvernatorja e zgjedhur e Nju Xhersit, e kanë përqafuar këtë ide: ajo ka premtuar të shpallë gjendje emergjence për kostot e shërbimeve publike që në ditën e parë. Zgjedhësit duket se bien dakord me demokratët se ekziston një krizë e përballueshmërisë. Kjo e ka lënë Trump në pozicion mbrojtës. Në përgjithësi, ai mohon se përballueshmëria është problem, duke i quajtur pretendimet e tilla “mashtrim” dhe “skenar”. Scott Bessent, sekretari i Thesarit, ka thënë: “Amerikanët nuk e dinë sa mirë janë”. Sean Duffy, sekretari i Transportit, e mishëroi paaftësinë e dukshme të administratës kur u pyet për ushqimin e shtrenjtë në aeroporte. “Nuk ka shumë alternativa”, – u përgjigj ai. “Pra, nuk kam një plan për t’i ulur kostot”. Ndëshkimi është i merituar: pasi i ka sulmuar demokratët për këtë çështje, Trump vështirë se mund të ankohet tani që ata po nxisin votuesit me të njëjtën retorikë. Por në aspektin ekonomik, zotërinjtë Trump, Bessent dhe Duffy kanë njëfarë të drejte. Ideja se amerikanët mund të përballojnë më pak sesa dikur është në thelb e pavërtetë. Fuqia e bindjes kolektive se e kundërta është e vërtetë flet më shumë për politikën toksike të inflacionit sesa për gjendjen e ekonomisë apo fuqinë blerëse të familjeve, të dyja këto duken të shëndetshme. Rreziku nuk është se politikanët nuk i ulin çmimet, por se përpiqen ta bëjnë këtë, duke i dhënë jetë të re ideve të dëmshme dhe të diskredituara të politikave si kontrolli i çmimeve. Realiteti i vërtetë Treguesi më i qartë i përballueshmërisë janë pagat reale: sa blen një pagë, pasi merret parasysh inflacioni. Inflacioni i lartë, veçanërisht kur nxitet nga mungesa e mallrave, shpesh i dëmton pagat reale. Fuqia blerëse e punëtorëve në Europë, për shembull, pësoi rënie pas goditjes energjetike të shkaktuar nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022. Në SHBA, megjithatë, pagat reale janë rritur në mënyrë të qëndrueshme gjatë dekadës së fundit. Rritja e inflacionit pas pandemisë, e nxitur më shumë nga stimulimi i tepruar sesa nga tronditjet e ofertës, nuk e ndërpreu këtë trend. Paga e punonjësve me të ardhura të ulëta ka ecur veçanërisht mirë: pagat e tyre u rritën ndjeshëm në tregun jashtëzakonisht të shtrënguar të punës gjatë viteve të pandemisë. Edhe pas përshtatjes për dallimet në modelet e shpenzimit mes familjeve më të varfra dhe më të pasura, pagat reale janë pranë niveleve rekord në të gjithë spektrin e të ardhurave (shih grafikun 1), por janë më të forta pikërisht për më të varfrit. Me fjalë të tjera, kurrë më parë jeta nuk ka qenë kaq e përballueshme në SHBA për kaq shumë njerëz, një fakt që rrallë dëgjohet në tubimet elektorale. Pavarësisht shifrave zyrtare, “alarmistët” e përballueshmërisë thonë se një grup nevojash bazë, si ushqimet, energjia dhe strehimi, janë bërë të papranueshëm për nga kostoja. Ky pretendim është në thelb i dyshimtë, pasi të gjitha këto përfshihen në shportën e çmimeve të konsumit që përdoret për të llogaritur pagat reale dhe për të indeksuar përfitimet. Megjithatë, ia vlen të shqyrtohen këto kategori një e nga një. Etiketa mashtruese Argumenti për një krizë përballueshmërie është më i dobëti në rastin e ushqimeve. Dihet se çmimet e vezëve u katërfishuan gjatë viteve të fundit, pas asgjësimit masiv të shpendëve për të frenuar gripin e shpendëve. Por një shportë tipike ushqimore ka ndjekur kryesisht inflacionin e përgjithshëm (shih grafikun 2). Kjo nuk është surprizë: përbërësit e faturës së ushqimeve pasqyrojnë një mikrokozmos të ekonomisë, duke përfshirë koston e mallrave (vetë ushqimin), pagat (të arkëtarëve dhe punonjësve të magazinave) dhe qiranë (që paguhet nga supermarketet). Kostot e energjisë elektrike, në të kundërt, e kanë tejkaluar vërtet inflacionin, me mbi dhjetë pikë përqindje që nga viti 2019. Politikanët dhe komentatorët shpesh e fajësojnë këtë për qendrat e të dhënave që fuqizojnë modelet e reja të Inteligjencës Artificiale, të cilat konsumojnë sasi të mëdha energjie. Kjo ndoshta është e padrejtë: një analizë e The Economist nuk gjeti prova se shtetet me më shumë qendra të reja të të dhënave kanë çmime më të larta energjie. Shkaqe më të besueshme janë kostoja e modernizimit të rrjetit për të akomoduar burimet e rinovueshme dhe rritja e eksporteve të gazit natyror të lëngshëm, që kanë filluar t’i afrojnë çmimet më të ulëta të gazit në SHBA me ato më të larta të Europës. Megjithatë, diskutimet për energjinë e papërballueshme anashkalojnë një tjetër formë energjie që shumica e familjeve konsumojnë: karburantin, për të cilin amerikanët shpenzojnë 40% më shumë. Çmimet në pompë kanë rënë ndjeshëm vitet e fundit, pas ndryshimeve në tregjet globale të naftës. Në fakt, që nga viti 2019, çmimet e karburantit kanë rënë më shumë sesa janë rritur kostot e energjisë elektrike (shih grafikun 3). Megjithatë, trendi i dytë tërheq shumë më tepër vëmendje sesa i pari. Argumenti më i fortë për një krizë përballueshmërie lidhet me strehimin. Të jetosh në qytetet superstar të SHBA-së është jashtëzakonisht e shtrenjtë. Toka është e kufizuar dhe rregullat kufizuese të ndarjes në zona kanë penguar ndërtimin e banesave për dekada. Kredia hipotekore, sigurimi dhe taksat për pronën mesatare në Manhattan dhe Brooklyn përbëjnë më shumë se 90% të të ardhurave mesatare para taksave të një familjeje atje. Një rregull i zakonshëm orientues thotë se çdo gjë mbi 30% konsiderohet “e papërballueshme”. Blerja në bashkitë e tjera, ose marrja me qira, nuk është shumë më e mirë. Por shumica e SHBA-së nuk është as Nju Jorku, as San Francisko. Jashtë qyteteve më të mbipopulluara, nxitësi kryesor i kostove të strehimit nuk ka qenë çmimi i pronave, por rritja e normave të interesit për kreditë hipotekore. Deri sa normat nisën të rriteshin në vitin 2022, një shtëpi mesatare në shumicën e qarqeve ishte e përballueshme sipas rregullit të përgjithshëm që shpenzimet për strehim të mos kalojnë 30% të të ardhurave, edhe për blerësit me vetëm 10% parapagim. Tani, shumica nuk janë më (shih grafikun 4). Pronarët që i kanë fiksuar kreditë përpara rritjes së normave i kanë shpëtuar këtij presioni. Norma mesatare për të gjitha kreditë hipotekore në qarkullim është ende vetëm 4.3%, gati dy pikë përqindje më pak se norma mesatare për kreditë e reja. Sërish, shtrëngimi për blerësit është real. Qiratë, të cilat ndikohen më pak drejtpërdrejt nga normat e interesit, janë më të përballueshme: mesatarja në shumicën e qarqeve mbetet nën pragun 30%. Trump, gjithmonë zhvillues pasurish të paluajtshme, është i vëmendshëm ndaj çështjes së strehimit. Presioni i tij mbi Rezervën Federale për të ulur normat e interesit duket se nxitet pjesërisht nga dëshira për t’i bërë kreditë hipotekore më të lira. “Njerëzit nuk mund të marrin një kredi hipotekore për shkak të tij”, shkroi presidenti në korrik në Truth Social, rrjetin e tij social, duke iu referuar Jerome Powell, kryetarit të Fed. Së fundmi, ai ka hedhur idenë e një kredie hipotekore 50-vjeçare, e cila do të ulte pagesat mujore. Fed ka filluar së fundmi të ulë normat, pasi problemi i inflacionit në SHBA është tani kryesisht nën kontroll. Indeksi i çmimeve të shpenzimeve të konsumit personal, matësi i preferuar i inflacionit nga Fed, po rritet me 2.8% në bazë vjetore. Kjo është pak mbi objektivin 2%, por tejkalimi prej 0.8 pikësh përqindje është diçka që zakonisht do të shqetësonte vetëm bankierët qendrorë, jo publikun votues. Në fakt, inflacioni ka qenë përafërsisht në intervalin 2–3% për dy vitet e fundit. Atëherë, çfarë po ndodh? Një pjesë e problemit është se njerëzit fokusohen te niveli i çmimeve, të cilat tani janë rreth 25% më të larta se para pandemisë. Edhe pse ritmi i rritjes është ngadalësuar, vetë çmimet mbeten tepër të larta. Fakti që pagat nominale (pa u përshtatur për inflacionin) janë rritur me rreth 30% gjatë së njëjtës periudhë duket se nuk i ngushëllon njerëzit. Një shpjegim i mundshëm qëndron te psikologjia e çuditshme e inflacionit. Sondazhet e kryera nga Stefanie Stantcheva, ekonomiste në Universitetin Harvard, sugjerojnë se njerëzit priren t’ua atribuojnë rritjet e çmimeve faktorëve jashtë kontrollit të tyre, por rritjet e pagave ua atribuojnë aftësive të tyre profesionale. Me fjalë të tjera, ata besojnë se meritojnë jo vetëm rritjen reale të pagave, por edhe rritjen nominale. Një problem tjetër mund të jetë paqëndrueshmëria e çmimeve. Në kulmin e goditjes inflacioniste në vitet 2022–23, rreth një në pesë mallra dhe shërbime shënonte rritje vjetore çmimi mbi 10%. Dhe pothuajse në çdo moment gjatë pesë viteve të fundit ka pasur ndonjë blerje të zakonshme familjare që papritur është shtrenjtuar. Po të kombinohet kjo me prirjen e zërave alarmantë në media dhe rrjete sociale për të amplifikuar histori të rritjeve të çmimeve, publiku mund të falet që mendon se kostot janë rritur shumë më shpejt nga sa kanë bërë në të vërtetë. Ndryshimet relative të çmimeve ndoshta luajnë gjithashtu një rol. Për dekada, mallrat janë bërë më të lira në raport me shërbimet në SHBA. Kujdesi për fëmijët ka shumë më tepër gjasa të shkatërrojë buxhetin e një familjeje sesa një televizor me ekran të sheshtë apo një lavatriçe e sofistikuar. Kjo është një pasojë e drejtpërdrejtë e fuqisë së ekonomisë, e cila është bërë shumë më produktive, duke rritur pagat. Megjithatë, paga e njërit është çmimi i tjetrit. Ana tjetër e rritjes së të ardhurave në punët e shërbimeve me paga të ulëta është se këto shërbime bëhen më të shtrenjta. Teksa pesha e shpenzimeve të amerikanëve zhvendoset gradualisht nga mallrat te shërbimet, është e lehtë t’i interpretosh kostot përkatëse si një krizë përballueshmërie, në vend që si pasqyrim i prosperitetit më të madh dhe rritjes së të ardhurave. Së fundi, janë normat e interesit, që në njëfarë mënyre janë edhe ato një formë çmimi: kostoja e parasë me kalimin e kohës. Këto u rritën ndjeshëm pas pandemisë, ndërsa FED luftonte inflacionin, dhe që atëherë kanë rënë vetëm pak. Deficitet e larta dhe zakoni i Trump për të kërcënuar ndërhyrje në FED mund të kontribuojnë në qëndrueshmërinë e normave afatgjata. Normat më të larta, nga ana e tyre, reflektohen në kostot familjare në shumë mënyra, nga faturat më të larta të kartave të kreditit te kreditë më të shtrenjta për makina. Një studim nga ekonomistë të Harvard dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar zbuloi se përfshirja e kostove të huamarrjes drejtpërdrejt në matjet e inflacionit ndihmon të shpjegohet pse besimi i konsumatorëve në mbarë botën është kaq i ulët tani, më shumë sesa do të pritej duke parë papunësinë dhe treguesit tradicionalë të inflacionit. Sidoqoftë, përtej disa ankesave të ligjshme për normat më të larta të interesit, kriza e përballueshmërisë në SHBA është kryesisht një mirazh. Çfarë do të thotë kjo për politikën e përballueshmërisë? Siç e kanë zbuluar Trump dhe ekipi i tij, goditja e votuesve me statistika ekonomike për t’i bindur se po ecin më mirë nga sa ndihen nuk është një strategji efektive elektorale. Po ashtu, nuk ka zgjidhje të qarta afatshkurtra: inflacioni tashmë ka rënë; pagat më të larta e kanë kompensuar më shumë se mjaft rritjen e çmimeve; dhe ulja e fortë e normave të interesit do ta nxiste ekonominë së tepërmi, duke çliruar një raund të ri inflacioni. Një përfundim është se periudhat e inflacionit të lartë janë në mënyrë të pashmangshme shkatërruese për politikanët në pushtet. Trump e shfrytëzoi këtë në 2024, por e pagoi çmimin në 2025. Sa do të zgjasë pakënaqësia popullore? Dy vjet më parë, Neale Mahoney dhe Ryan Cummings nga Universiteti Stanford përdorën të dhëna historike mbi besimin e konsumatorëve dhe inflacionin për të llogaritur sa kohë duhet që zemërimi për rritjen e çmimeve të shuhet, teksa njerëzit rikalibrojnë pritshmëritë e tyre për çmimet. Ata llogaritën se rreth gjysma e zemërimit shuhet brenda një viti, duke sugjeruar se njerëzit do të kishin kaluar kryesisht përtej kësaj pas rreth tre vitesh. Por tashmë kanë kaluar afërsisht tre vjet që nga kulmi i inflacionit, dhe politika e çmimeve mbetet po aq e ashpër sa kurrë. Shkalla dhe intensiteti i kësaj vale inflacioni, që erdhi pas dekadash çmimesh pothuajse të qëndrueshme, duket se janë vërtet të ndryshme. Sidoqoftë, pritshmëria e demokratëve se zemërimi për përballueshmërinë do t’i çojë përpara në zgjedhjet e mesmandatit në nëntor duket krejtësisht i besueshëm. Në planin afatgjatë, me gjasë, votuesit do të ecin përpara. Nëse tregu i punës dobësohet, vëmendja ka të ngjarë të zhvendoset shpejt te papunësia. Por ndërkohë, politikanët po kapen pas politikave dhe mesazheve për të kënaqur këmbënguljen e votuesve se diçka duhet bërë për ta bërë jetën më të përballueshme, sado i gabuar të jetë zemërimi i tyre. Një opsion joshës është dëbimi i inflacionit me ligj, përmes vendosjes së kontrolleve të çmimeve. Ekonomistët (dhe The Economist) janë skeptikë ndaj kontrollit të çmimeve, i cili priret të shtrembërojë tregjet, të imponojë racionim përmes mekanizmave të tjerë përveç çmimit dhe të bëjë pak për të adresuar shkaqet themelore të rritjes së çmimeve. Megjithatë, votuesit amerikanë kanë shfaqur shenja interesi, edhe përpara se “përballueshmëria” të bëhej slogani i momentit. Elementi më i pëlqyer në sondazhe i platformës ekonomike (të varfër, duhet thënë) të Kamala Harris gjatë zgjedhjeve të vitit 2024 ishte një propozim për të ndaluar “abuzimin me çmimet” nga supermarketet. Muajt e fundit, veçanërisht pas fitores së Mamdanit, ideja ka fituar edhe më shumë mbështetje. Sondazhet tregojnë se amerikanët mbështesin masivisht kufizimin e rritjes së çmimeve të ushqimeve, qirave dhe tarifave të kartave të kreditit. Në themel të këtij qëndrimi qëndron mosbesimi ndaj fuqisë së tregjeve dhe konkurrencës për të penguar kompanitë të abuzojnë me konsumatorët. Dy të tretat e amerikanëve kanë një opinion negativ për biznesin e madh, nga rreth gjysma para pandemisë, sipas institutit amerikan të sondazheve Gallup. Ka mënyra shumë më të mira për të përmirësuar fuqinë blerëse të amerikanëve. Tërheqja e disa prej politikave më të dëmshme të Trump do të sillte ndryshim të menjëhershëm. Tarifat i kanë bërë mallrat më pak të përballueshme. Fushata e tij kundër FED dhe uljet e taksave të financuara me deficit kanë ndihmuar gjithashtu në mbajtjen e lartë të normave afatgjata të interesit dhe të shtrenjta kreditë hipotekore. Goditja ndaj emigracionit po redukton ofertën e punëtorëve dhe po ndërpret sektorë si ndërtimi dhe bujqësia, duke rritur çmimet. Skadimi i pritshëm i subvencioneve të Obamacare do ta bëjë kujdesin shëndetësor shumë më pak të përballueshëm për disa. Por opsionet më përfituese do të kërkonin kohë të gjatë për të dhënë efekt të dukshëm. Heqja e kufizimeve të rregullave të ndërtimit sipas zonave për të mundësuar më shumë ndërtim banesash mund të ndihmojë në uljen e kostos së strehimit, por projektet e mëdha ndërtimore kërkojnë kohë. Ka mënyra për të përfituar nga bumi i qendrave të të dhënave, duke bërë që kompanitë e mëdha të teknologjisë të paguajnë për përmirësimet e rrjetit, duke ulur barrën për konsumatorët; por edhe kjo do të ndihej pas njëfarë kohe. Lehtësimi i rregulloreve për të përshpejtuar adoptimin e Inteligjencës Artificiale në gjithçka, nga makinat vetëdrejtuese te spitalet, mund të bënte gjithashtu ndryshim, por vetëm pasi teknologjia të ketë pasur kohë të përhapet. Të fiksuar pas kontrollit Mahoney dhe Bharat Ramamurti, ish-këshilltar i Joe Biden, paraardhësit të Trump në presidencë, si dhe Elizabeth Warren, senatore e majtë, e kanë quajtur mospërputhjen mes urgjencës së kërkesave të votuesve dhe afateve të ngadalta të anës së ofertës së ekonomisë “enigmën e përballueshmërisë”: “Votuesit duan lehtësim të menjëhershëm të kostove, por mjetet standarde të politikës nuk mund ta ofrojnë gjithmonë”. Kjo mospërputhje, kanë sugjeruar ata, do të thotë se reformat në anën e ofertës mund të kenë nevojë të shoqërohen me kontrolle çmimesh për të ofruar ndihmë të menjëhershme dhe të dukshme. Kjo rrugë do të ishte e rrezikshme. Edhe kontrollet e çmimeve të menduara fillimisht si të përkohshme kanë prirjen të zgjasin. Entuziazmi i rrezikshëm i votuesve për kontrollet e çmimeve ka gjasa vetëm të rritet nëse politikanët nisin t’i promovojnë ato më gjerësisht dhe në mënyrë më energjike. Dhe duke pasur parasysh justifikimin empirik të dyshimtë për ankesat e votuesve, nuk është aspak e qartë se ndonjë ndërhyrje qeveritare, sado e shpejtë apo efektive, do t’i shuante domosdoshmërisht këto pakënaqësi. Kjo lë vetëm një rrugëdalje politikisht të pakënaqshme nga gjendja e keqe e përballueshmërisë në SHBA: kohën. Përfundimisht, amerikanët do të përshtaten me normalitetin e ri të çmimeve nominale më të larta. Nëse ekonomia mbetet e qëndrueshme dhe pagat reale vazhdojnë të rriten, kjo do të ndihmojë. Inflacioni më i butë do të lejonte norma më të ulëta interesi dhe kështu do të lehtësonte presionin mbi kreditë hipotekore. Por, në fund të fundit, e vetmja mënyrë që tema e përballueshmërisë të “detoksifikohet” është që votuesit ta harrojnë atë, ose të paktën të ndalen së shqetësuari. Vështirë ta shndërrosh këtë ide në një slogan frymëzues.